Door Tessa Overbeek

In december 2012 interviewde Tessa Overbeek de regisseur en artiesten van de voorstelling Undermän. Hun tour liep ten einde; een mooi moment om uitgebreid terug te kijken op een voorstelling die veel teweegbracht. Hieronder vind je een verslag van het interview, dat we in drie delen publiceren: op 20 augustus de inleiding en een stuk over het ontstaan van de voorstelling, op 27 augustus een deel over de tour en receptie van Undermän en gesprekken over circus en echtheid en op 3 september een deel over het leven na Undermän. Wil je reageren of heb je vragen, laat van je horen!

This interview is also available in English.

‘Leven op het podium’ – Undermän, circus en echtheid

Een tijdje geleden sprak ik met een vriend van me over mijn passie voor circus, toen hij me vertelde dat hij circus associeert met het onechte en het kunstmatige. Het is grappig dat juist hij dat zei, als televisie- en filmexpert. Zo gewend aan media die vaak hun best doen om kunstmatigheid door te laten gaan voor werkelijkheid. Die hun publiek vragen om ‘suspension of disbelief’. Die zelfs in hun pogingen om het leven te vatten zoals het is, juist door de vastlegging ervan alleen maar de schaduw vangen. Of, zoals filmtheoretica Laura Mulvey het ooit zo mooi wist te omschrijven: ‘death, 24 times a second’. Circus en film, beide met wortels in het spectaculaire, bieden een blik op wat onmogelijk lijkt. Maar bij slechts één van de twee wordt voor je neus het tegendeel bewezen. Goed, je kunt je laten afleiden door felle lichten, luid kabaal en alle andere manieren waarop je zintuigen soms overweldigd worden. Je kunt je laten meevoeren in fantasiewerelden. Maar trap er niet in: wat die mensen van vlees en bloed daar in de ring of op het podium aan het doen zijn is over het algemeen echt.

Dit is altijd al de kern van circus geweest, maar de opkomst van het nieuwe of hedendaagse circus lijkt een nieuwe zoektocht naar ‘echtheid’ met zich meegebracht te hebben. De circuswereld is zelfreflectiever en experimenteler geworden, en onderzoeken naar de relatie tussen circus en echtheid, realisme of misschien zelfs waarheid zijn in talrijke voorstellingen terug te zien. Deze kunnen allerlei vormen aannemen. De keuze voor een ‘minder is meer’ benadering als het gaat om kostuums, make-up, décor, licht, geluid enzovoorts, om het vakmanschap van circus voor het voetlicht te brengen, is daar een (belangrijk) voorbeeld van.

Terwijl sommige artiesten en gezelschappen uitkomen bij zeer minimalistische voorstellingen die lichamelijkheid en vaardigheid belichten, soms door het tonen van weinig anders dan vrijwel naakte lichamen in beweging, kiezen anderen een alternatieve benadering. Zij willen dat wat zich onder de huid bevindt blootleggen: de geest, het hart, de ziel of de herinneringen van de performers, en de ervaringen die hun levens vorm gegeven hebben. Sommigen doen dat min of meer indirect, anderen vrij expliciet. Undermän, gecreëerd en geregisseerd door Olle Strandberg en geproduceerd door Cirkus Cirkör uit Zweden, behoort tot deze tweede categorie.

De voorstelling gaat over meer dan alleen circustechniek. Deze probeert emoties over te dragen en in zekere zin wordt er een verhaal verteld. Maar de artiesten Mattias Andersson, Matias Salmenaho en Peter Åberg spelen geen personages. Undermän probeert de mensen achter de artiesten te tonen. Ze ‘acteren’ niet echt, of gedragen zich niet erg anders dan de manier waarop ze dat in hun dagelijks leven zouden doen. En ze onthullen iets van hun gevoelens, geschiedenissen en persoonlijkheden. Middels circustechnieken zoals jongleren, roue cyr en acrobatiek, de activiteiten waarmee zij hun tijd doorbrengen, zoals trainen met ‘kettle bells’ en rubik’s kubussen oplossen, de muziek die ze live op het podium ten gehore brengen (samen met muzikant Andreas Tengblad), maar ook door middel van woorden. De voorstelling is gebaseerd op getuigenissen van de artiesten over het verlies van partners in de liefde en de acrobatiek, en sommige daarvan worden direct richting het publiek uitgesproken.

v.l.n.r.: Peter Åberg, Matias Salmenaho & Mattias Andersson. Foto: Mattias Edwall

v.l.n.r.: Peter Åberg, Matias Salmenaho & Mattias Andersson. Foto: Mattias Edwall

Op zijn eigen manier drukt ieder van deze circusartiesten, voorheen de sterke, stille ‘onder’ in een acrobatisch paar, uit hoe het was om zijn ‘boven’ in het echte leven te verliezen. Vaak betekende dit niet alleen het einde van een professioneel, maar ook van een romantisch partnerschap. Olle Strandberg, die zelf op het podium heeft gestaan als circusartiest en danser, kende deze acrobaten en hun verhalen, zag een zekere tragische schoonheid in hun situatie en stelde voor om daaruit een voorstelling te creëren, met hemzelf in de rol van regisseur.

Deze trailer geeft een goede indruk van de voorstelling en het verhaal erachter. Undermän gaat over het leven na verlies, maar is zelf ook een manier om ‘verder te gaan, voort te leven’, zoals Mattias Andersson het in de trailer noemt. De voorstelling gaat over, en is onderdeel van, echte levens. Hij roept vragen op over echtheid en kwetsbaarheid, en dat is hoe Olle Strandberg het voor ogen had. Het is een van de dingen die Undermän interessant maken, en, zoals de regisseur en artiesten uitlegden, ook wat hem zo uitdagend maakte voor hen.

Deze korte video, gemaakt tijdens het Complètement Cirque festival in Montréal, toont de artiesten en regisseur terwijl zij vertellen over Undermän. Tegen die tijd was wat ooit begon als een wild idee, aanvankelijk ontwikkeld op kleine schaal door Poetry in Motion, een jong bedrijfje waarvan Olle Strandberg een van de oprichters is, een internationaal succes geworden. Undermän ging in première tijdens het Circus Ruska festival in Finland in januari 2011 en werd daarna opgepikt en geproduceerd door Cirkus Cirkör (Lees meer over hoe het zover kwam in dit interview met Strandberg op Sideshow Magazine). De internationale tour die volgde leidde de show naar onder andere Frankrijk, Engeland en Canada. Ik zag hem in Utrecht in december 2012, als onderdeel van een kleine Europese tour die ook België, Hongarije en Duitsland aandeed.

Het is niet onterecht om te zeggen de missie om ‘door te gaan, voort te leven’ volbracht is. De voorstelling heeft gespeeld voor publiek in veel verschillende landen, heeft geleid tot talrijke reacties vanuit de circuswereld en daarbuiten en mocht op aandacht rekenen van de media. Undermän is zijn eigen leven gaan leiden. In dit geval was het leven van de voorstelling onlosmakelijk en expliciet verbonden met de levens van de artiesten, en op meer indirecte wijze met het leven van de regisseur. Deze connectie riep bij mij veel vragen op. Wat waren de voordelen van de keuze voor het relateren van het echte leven en ‘live performance’? Wat waren de uitdagingen? Hoe beïnvloedden leven en voorstelling elkaar?

Toen de interviews plaatsvonden, waren de artiesten, regisseur en de interviewer allemaal in verschillende landen: Strandberg was in Stockholm, waar hij woont, terwijl de artiesten in België waren ikzelf in Nederland, dus de volgende tekst is gebaseerd op twee verschillende Skype-sessies. In beide gesprekken werden ruwweg dezelfde thema’s behandeld en deze cirkelden rond dezelfde onderliggende vraag: Wat gebeurt er als kunst het leven imiteert, en het leven doorgaat?

We spraken over de geboorte en groei van de voorstelling, zijn confrontatie met de buitenwereld, de circuslevens waar hij uit voortkomt en deel van uitmaakt, het leven na Undermän, en de keuze voor en consequenties van het soort ‘echtheid’ waar hij van doordrongen is. De interviews worden gepubliceerd als reeks, gedurende een periode van enkele weken, met delen die overeenkomen met de hierboven genoemde thema’s. Deze geschreven verslagen kunnen jammer genoeg geen recht doen aan de zeer levendige gesprekken waar ze op gebaseerd zijn. Net als de voorstelling zelf vormen ze een poging om iets vluchtigs te vatten, om het te begrijpen en/of begrijpelijk te maken. Ze zijn eveneens opgebouwd uit openhartige, serieuze delen, uit speelse en grappige delen en tragere, kabbelende delen. Zo is het leven soms nu eenmaal, en misschien moet dat ook gelden voor een interview dat probeert vat te krijgen op het leven op het podium.

Deel – 1 De creatie en geboorte van Undermän

Olle Strandberg

Kun je me iets vertellen over de eerste fasen van het maken van Undermän? Ik las dat het allemaal e

rg snel ging. Dat een van de artiesten in Las Vegas was en dat jullie ongeveer twee weken later samenkwamen en begonnen met trainen…

Nee, zo is het niet helemaal. Hij was in Vegas, maar hij kwam niet rechtstreeks terug naar Zweden. Hij reisde eerst ongeveer een maand lang rond. Maar nadat hij in Zweden was aangekomen duurde het niet langer dan twee weken tot onze eerste repetitie.

Olle Strandberg.  Foto: Mattias Edwall

Olle Strandberg.
Foto: Mattias Edwall

Dus het was snel. En na een week hadden we onze eerste trailer klaar.

<<Klik hier om de eerste trailer van Undermän te zien>>

Dus dat was echt maar een week?

Maar een week: een week contactimprovisatie, praten in de sauna…

Praten in de sauna?

Ja! Zo kom je samen weet je. Je zit daar zweterig en naakt en je vertelt over jezelf en je  leven en je  leert elkaar kennen. Het is geweldig.

Maar jullie moesten ook eerst bepaalde dingen oefenen in de trainingszaal om tot die trailer te komen toch? Want ik denk dat ik die gezien heb en er zit al aardig wat technisch materiaal in.

Ik had wat ideeën over ‘kettle bells’ en het gebruiken daarvan als partner, en over solo partner acrobatiek (in de show uitgevoerd door Mattias, TO]. Dus we deden dat gedurende de week, en we probeerden ook harmonieën te zingen. We brachten dat samen en toen realiseerden we ons: ‘We gaan Peter gebruiken als bassist en we gaan instrumenten gebruiken. Laten we dat in de trailer opnemen om dat duidelijk te maken.’ Toen vroeg ik mijn oude vriend Andreas Tengblad voor iets wat we konden gebruiken als themanummer. We hadden hem niet eens in gedachten voor de show, alleen voor het themanumer. Zes maanden later vroegen we hem of hij ook op het podium wilde optreden. Dus alles gebeurde min of meer in een week. Ik had wel wat gedachten voor het schrijven, maar daarna ging het snel. En het duurde vier maanden voordat we weer gingen repeteren. Dus het was: ‘Deze week, zie je in november’, en toen was de trailer klaar. En ik moest de show verkopen als een gek…(lacht) voordat we gingen repeteren. Toen ze de trailer zagen, dachten mensen dat de show al bestond. Dat was eigenlijk best een leuke ervaring.

Dus je maakte de trailer eerst en verkocht hem toen alsof de show al bestond?

Ja, nou ja, verkocht…Ik sprak erover alsof het al een productie was, waar hij over ging…En toen hadden we de première in januari en het stuk is gemaakt in augustus, dus…

En hoe lang hebben jullie gerepeteerd voor januari?

We hebben ongeveer twee maanden vrij intens gerepeteerd. Dus dat was een prima repetitieperiode. Maar alles was snel. Het moest nu gebeuren. In mijn leven moest het echt nu gebeuren. Ik wilde geen seconde langer wachten, en zij bevonden zich toevallig in dezelfde situatie. Dus we waren allemaal klaar om het gewoon te gaan doen en te zien wat er zou gebeuren. Het was een beetje ‘episch’ op een of andere manier.

En waarom wilde je dat het juist op dat moment gebeurde? Voor jou persoonlijk?

Het was gewoon een punt in het leven…een soort crisis. Wanneer je denkt: ‘Ik doe maar wat: dans, toeren, en ik wil iets echts doen.’ Ik voelde me zo op dat moment, en toen had ik dit vrij sterke idee dat de kop op stak, en het leek alsof de mensen er voor konden zijn. En we jutten elkaar ook behoorlijk op. Voor mij was het erg belangrijk. Het was waar ik was in mijn leven op veel manieren denk ik. Er moest iets gebeuren. Ik wilde niet verveeld raken. Ik voelde me alsof ik min of meer veilige grond onder de voeten had. Daarom raken mensen depressief: elke dag hetzelfde doen, geen grote dromen hebben. Ik weet het niet, soms doe ik een beetje gek, dit was een van die momenten.

Je had nog niet eerder geregisseerd, of wel?

Alleen kleinere scènes, stukken choreografie voor dans, maar niet veel, nee. Niet op deze schaal. En in de eerste e-mail aan hen schreef ik: ‘Dit is een show die ik voor jullie ga regisseren.’ En ze dachten dat ik een grapje maakte, maar ik zei: ‘Nee echt, laten we dit doen!’. En het was een beetje raar, maar leuk. We hebben veel plezier gehad tijdens de repetities, ook al was het soms zwaar. Maar ik denk dat we erin geslaagd zijn om de sfeer goed te houden.

En toen je regisseerde, ondergroeven ze je autoriteit dan wel eens? Want jullie zijn allemaal ongeveer even oud, en kenden elkaar al op een andere manier…

Ja. Niet de hele tijd, maar als ik vroeg om iets gevoeligs, zeiden zij: ‘Maar wie ben jij om…’ En het is ook goed dat dat gebeurt. Ik denk dat het op een bepaalde manier goed was om zo betwijfeld te worden door een vriend. Maar ik ben koppig, en zij kunnen dat ook zijn. We hebben er geen enorme ruzie over gehad. Voor mij was het zo belangrijk dat ze durfden te delen. Vandaag de dag is het moeilijk te begrijpen hoe moeilijk het was voor hen, omdat het nu makkelijk is. Het is zoals het is en dit is hoe mensen het ontvangen. Dus dan grinnik ik bij mezelf en denk: ‘Dat was een goede beslissing’. Voor mij was het belangrijker om ervoor te zorgen dat de voorstelling er kwam, en dat die zo eerlijk was als hij kon zijn. Om er iets van te maken waar ik warm voor liep en dat het iets werd wat ik echt graag zag en maakte.

En het delen was het moeilijkst, waar ze het meest tegen je in gingen…

Ja. Want als artiest wil je iets op het publiek overbrengen. Ook technisch: je wilt het vakmanschap laten zien. Maar voor mij lag de nadruk niet eerst op het vakmanschap, maar op het kaderen van het vakmanschap in een context die echt moest zijn. ‘Hier, in deze zinnen, zou het geen grapje moeten zijn, want als je grappen maakt verstop je jezelf van wat je aan het vertellen bent.’ En we slaagden erin een niveau te vinden waarop het soms iets teveel een grap wordt en soms niet. Ik kan het waarderen als het op een waarachtig, eerlijk niveau is als dingen moeilijk zijn om te zeggen. Dan geloof ik het. Maar het is ook moeilijk om het te zeggen. Wat betreft [technisch] materiaal: dat ging echt om het maken van duidelijke keuzes. Dat is niet zo moeilijk, omdat het niet zo persoonlijk is voor hen. Dan is het niet zo moeilijk te accepteren en ermee in te stemmen dat ik een ‘regard extérieur’ ben en kan ik zeggen: ‘we moeten nog wat lage patronen vinden, of waarom til je hem niet op’, en dan proberen we dat uit en voegen we verschillende reeksen samen. Dan doe je het gewoon. Maar het persoonlijke, jezelf echt laten zien, en denken: ‘ben ik zo goed op het podium als ik kan zijn, en als ik dit zeg, zal ik dan niet klinken alsof ik dom ben? Zou het moeilijk zijn om dit nog steeds te blijven zeggen na twee jaar toeren?

Ja! Hebben jullie daar van tevoren over nagedacht? Hoe het zou zijn om dat zo lang te blijven zeggen?

We wisten toen nog niet dat het zo’n lange tijd zou worden, het had ook bij maar drie keer kunnen blijven. Maar we dachten er wel over na hoe het zou zijn om gewoon die woorden te herhalen, of dat iemand over wie het gaat mogelijk in het publiek zou kunnen zitten. Dat hebben ze inmiddels allemaal gedaan. Dat is soms fijn geweest, maar er is ook een beetje geruzie geweest met de ex-geliefden nadat ze de show hadden gezien. Maar de meeste mensen die hem zien kennen de artiesten niet en maken geen deel uit van de circusgemeenschap. De circusgemeenschap is de grootste angst geweest. De première vond plaats tijdens Circus Ruska in Finland. Er kwamen veel circusmensen kijken, en zij wisten waar we het over hadden. Het is makkelijker als je ergens bent waar het vooral normale mensen zijn. Zij zullen niet zeker weten of het echt de waarheid is. Dan kun je je toch nog een beetje verstoppen, zelfs als je eerlijk bent.

Mattias Andersson, Matias Salmenaho, Peter Åberg

Wat waren jullie eerste reacties toen Olle zei dat hij een show wilde maken over jullie situaties? Herinneren jullie je dat nog?

Peter: We kregen een e-mail of misschien een Facebook-bericht van Olle waarin alleen stond: ‘Wanneer gaan we deze show maken die ik bedacht heb? Hij gaat over jullie als ondermannen met een gebroken hart, zonder boven. Wanneer kunnen we afspreken? We moeten het nu doen.’ En toen zeiden we gewoon ja.

En aan welke delen hebben jullie het meeste plezier beleefd tijdens het maken van de voorstelling?

Mattias (kijkt naar de twee jongens naast zich en lacht): Plezier?

Matias: Ik denk dat dat vooral na het oefenen was. Toen we bezig waren met repeteren was het niet altijd zo makkelijk. Voor de geest of voor het lichaam. Omdat we over onze verhalen moesten praten. Het was best zwaar voor de ziel. Maar na de repetities gingen we altijd naar de sauna. We repeteerden in Finland, waar er overal sauna’s zijn. We deden dat elke avond en dan waren we ontspannen voor de volgende ochtend.

Mattias: Dat was de mooiste tijd. En de stylophone was ook heel leuk. We oefenden dat ’s avonds, als we te moe waren om iets anders te doen. We speelden gewoon alle liedjes die we konden bedenken. We sliepen in dezelfde kamer.

Matias: En ik herinner me ook dat we eigenlijk niet op die locatie mochten trainen. We moesten betalen om te trainen. Maar we hadden geen geld dus schilderden we de muren van het gebouw in de avonden om gratis te kunnen oefenen.

En wat was er zo moeilijk aan het begin? Kunnen jullie daar iets meer over zeggen?

Matias: Het is best zwaar materiaal, fysiek gezien. Je raakt uitgeput als je het de hele dag doet. En praten over deze dingen, en het dan werkelijk naar het podium vertalen. Het was moeilijk om zulke beslissingen te nemen: ‘Wat moet ik ze laten zien?’ Daarom was het perfect dat Olle erbij was. Hij had het laatste woord.

Mattias: Geen van ons had echt eerder op die manier met tekst gewerkt. We waren bang dat het te pretentieus zou worden. Het was moeilijk om de tekst te schrijven en ons voor te stellen hoe we dat op een meer natuurlijke manier konden presenteren, want het wordt altijd een beetje vreemd als je de microfoon neerzet.

Peter: Ja. En we lazen het aan elkaar voor, maar voorlezen voor twee mensen is heel anders dan voor 300 mensen. Het voelde erg stom als we samen in een kamer zaten en onze tekst voor de twintigste keer moesten opzeggen.

 

Dit was het eerste van een serie van drie delen van het interview van Tessa Overbeek met Olle Strandberg, regisseur van de voorstelling Undermän en de artiesten Mattias Andersson, Matias Salmenaho en Peter Åberg. Het volgende deel, over de tour en receptie van Undermän en over circus en echtheid, zal op 27 augustus online verschijnen.

 

 

One Response to “‘LEVEN OP HET PODIUM’ – UNDERMÄN, CIRCUS EN ECHTHEID”

  1. jördis

    hallo tessa\
    ik vond het leuk om te lezen, ook met de videofragmenten erin.
    ben eerlijk gezegd benieuwd naar meer!
    het thema interesserd me zeer, de echtheid op het podium van een circusartiest.
    ga zo door!
    groeten van jördis

    Beantwoorden

Reageer